ارزیابی فرسودگی شغلی و عوامل مرتبط با آن در کارکنان دانشگاه علوم پزشکی نیشابور
دنیای امروز دنیای سازمان هاست و آنچه امروز در بین اهل فن و به اتفاق نظر به یقین تبدیل شده، نقش اساسی نیروی انسانی به عنوان عامل گرداننده اصلی سازمانها و نهاد ها است. به عبارت دیگر، انسان ها به کالبد سازمان جان می دهند و بی تردید، نیروی انسانی کارآمد و خود انگیخته می تواند برای رشد خود و توسعه و دستیابی به هدف های برنامه ریزی شده سازمان، بیشترین کارآیی را داشته باشد. از طرفی گستردگی و سرعت پیشرفت های علمی و فنون متأثر از آن، دگرگونی های اجتماعی و تحولات اقتصادی فراوانی را به همراه داشته و بر این مبنا در چنین شرایطی تغییر و تحولات عمیقی در زندگی و اشتغال انسان بوجود آمده است.
توجه به انسان به عنوان یک موجود زنده پیچیده، سازگاری وی با پیرامونش، تلاش در برآوردن نیازهایش، تجهیزات و تغییرات در محیط شغلی و در سازمان با گذشته بسیار متفاوت شده است، چرا که انسان عصر حاضر ناچار است در جریان سازگاری با محیط اجتماعی و شغلی ،محدودیت ها و فشارها را تحمل کند. یکی از پیامدهای فشارهای طولانی مدت ناشی از شغل و محیط شغلی فرسودگی شغلی است که در سالیان اخیر اهمیت یافته است و می تواند تهدیدی برای فرد و سازمان محسوب گردد.
فرسودگی شغلی به معنی کاهش سازگاری افراد در اثر عوامل فشارزا و نشانگان خستگی جسمی و هیجانی می باشد و باعث ایجاد خودپنداری منفی، نگرش منفی به شغل و نبود احساس ارتباط با سایرین می گردد و می تواند افراد را به سمت انواع بیماریهای جسمی و روانی سوق دهد.
فرسودگی شغلی در تمام مشاغل وجود دارد اما مطالعات نشان می دهد درحرفه هایی که با سلامتی انسان ها سر و کار دارنـد ایـن موضـوع اهمیـت و فراوانـی بیـشتری دارد. فرسودگی شغلی پیامدهای زیانباری بر سازمان، خانواده و زندگی اجتماعی و فردی شامل فرسودگی شغلی پیامدهای زیانباری بر سازمان، خانواده و زندگی اجتماعی و فردی بر جای می گذارد. از مهم ترین آنها می توان به غیبت زیاد کارکنان، تأخیر متوالی، شکایت های مختلف روان تنی، اختلال هایی همچون خستگی بدنی، بی خوابی، مشکلات خانوادگی و زناشویی، کشمکش و تضاد در محیط کار(3)، کاهش عملکرد شغلی و تعامل با دیگران، کاهش تعهد شغلی، افزایش غیبت از کار، عدم رضایت از شغل، کاهش کمیت و کیفیت محصولات ارائه شده توسط کارکنان و سازمان، کاهش بهره وری و در نهایت تغییر یا ترک شغل و سازمان اشاره نمود که این موارد می تواند زیان های مالی ایجاد نموده ، شاخص های مهم سازمان را کاهش داده و حیات آن را تهدید نماید.
با توجه به اثار سوء و عوارض فرسودگی شغلی و هزینه های ناشی از آن که لطمات جبران ناپذیری بر بدنه نظام سلامت وارد می نماید و از آنجا که فرسودگی شغلی عارضه ای بسیار مهم برای اعضای هیئت علمی و کارکنان بویژه کارکنان درمانی به شمار میرود و این افراد به عنوان قشری مستعد برای این سندرم شناخته شده اند، لذا یک مطالعه با هدف ارزیابی فرسودگی شغلی و عوامل خطر آن دراعضای هیئت علمی وکارکنان درمانی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور انجام گردید. این مطالعه در سال 1400و 1401 بر روی نهایتا 60 نفر هیات علمی و 350 نفر کارمند انجام شد.
نتایج نشان داد که اساتید و کارکنان از نظر فرسودگی شغلی در سطح متوسط قرار داشتند.
30 درصد از اساتید و49.7 درصد از کارکنان تحلیل عاطفی بالایی داشتند.از نظر مسخ شخصیت 71.7 درصد از اساتید و60.0 درصد ازکارکنان مسخ شخصیت بالایی داشتند.از نظر موفقیت فردی 56.7 اساتید در سطح پائینی قرار داشتند و درکارکنان 86 درصد در سطح پائینی قرار داشتند.شاخص فرسودگی شغلی دربین ماماها و پرستاران نسبت به اساتید و پزشکان بیشتر بود.
از نظر ویژگی های دموگرافیک،مرتبه علمی هم در کارکنان وهم در اساتید،تعداد فرزندان و نوع شغل در کارکنان اختلاف نمره فرسودگی شغلی معنی داری داشتند.بین فرسودگی شغلی وسن ارتباط معنی داری مشاهده نشد.در ارتباط با عوامل مرتبط با فرسودگی شغلی، عامل بارکاری در کارکنان با امتیاز (15.0) و در اعضای هیات علمی با امتیاز(12.6) بالاترین امتیاز، ارتباط مستقیم و معنی داری با نمره فرسودگی شغلی داشت.عامل ارتباط در کارکنان با امتیاز(12.7) و در اعضای هیات علمی با امتیاز(11.8)بالاترین امتیاز،ارتباط معکوس و معنی داری با نمره فرسودگی شغلی داشت.
با توجه به یافته های پژوهش که بیانگر فرسودگی شغلی در کارکنان و اعضای هیئت علمی می باشد،شایسته است مسئولین امور با مورد توجه قرار دادن مهم ترین عوامل مرتبط با فرسودگی شغلی شناسایی شده در این مطالعه، شرایطی فراهم آورند تا با افزایش آزادي ابراز عقيده ، آزادی عمل در مسئولیت، استقبال از پيشنهادات و نظرات اعضای هیئت علمی و کارکنان در تصميمگيريها، بهبود برنامه نظام نوبت کاری در میان پرستاران، افزایش حمایت سرپرستان و همکاران از پرستاران، افزایش تعداد پرستار و ماما نسبت به بیماران و کاهش بار کاری و ساعات کاری، تنظیم برنامه های تفریحی و برگزاری کارگاه های آموزشی روش های مقابله با استرس و تنش های روانی فرسودگی شغلی را کاهش دهند و از اثرات مخرب آن پیشگیری نمایند.دکتر فرین تاتاری دکترای تخصصی آموزش پزشکی
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور
واحد ترجمان دانش معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی نیشابور
فرسودگی شغلی به معنی کاهش سازگاری افراد در اثر عوامل فشارزا و نشانگان خستگی جسمی و هیجانی می باشد و باعث ایجاد خودپنداری منفی، نگرش منفی به شغل و نبود احساس ارتباط با سایرین می گردد و می تواند افراد را به سمت انواع بیماریهای جسمی و روانی سوق دهد.
فرسودگی شغلی در تمام مشاغل وجود دارد اما مطالعات نشان می دهد درحرفه هایی که با سلامتی انسان ها سر و کار دارنـد ایـن موضـوع اهمیـت و فراوانـی بیـشتری دارد. فرسودگی شغلی پیامدهای زیانباری بر سازمان، خانواده و زندگی اجتماعی و فردی شامل فرسودگی شغلی پیامدهای زیانباری بر سازمان، خانواده و زندگی اجتماعی و فردی بر جای می گذارد. از مهم ترین آنها می توان به غیبت زیاد کارکنان، تأخیر متوالی، شکایت های مختلف روان تنی، اختلال هایی همچون خستگی بدنی، بی خوابی، مشکلات خانوادگی و زناشویی، کشمکش و تضاد در محیط کار(3)، کاهش عملکرد شغلی و تعامل با دیگران، کاهش تعهد شغلی، افزایش غیبت از کار، عدم رضایت از شغل، کاهش کمیت و کیفیت محصولات ارائه شده توسط کارکنان و سازمان، کاهش بهره وری و در نهایت تغییر یا ترک شغل و سازمان اشاره نمود که این موارد می تواند زیان های مالی ایجاد نموده ، شاخص های مهم سازمان را کاهش داده و حیات آن را تهدید نماید.
با توجه به اثار سوء و عوارض فرسودگی شغلی و هزینه های ناشی از آن که لطمات جبران ناپذیری بر بدنه نظام سلامت وارد می نماید و از آنجا که فرسودگی شغلی عارضه ای بسیار مهم برای اعضای هیئت علمی و کارکنان بویژه کارکنان درمانی به شمار میرود و این افراد به عنوان قشری مستعد برای این سندرم شناخته شده اند، لذا یک مطالعه با هدف ارزیابی فرسودگی شغلی و عوامل خطر آن دراعضای هیئت علمی وکارکنان درمانی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور انجام گردید. این مطالعه در سال 1400و 1401 بر روی نهایتا 60 نفر هیات علمی و 350 نفر کارمند انجام شد.
نتایج نشان داد که اساتید و کارکنان از نظر فرسودگی شغلی در سطح متوسط قرار داشتند.
30 درصد از اساتید و49.7 درصد از کارکنان تحلیل عاطفی بالایی داشتند.از نظر مسخ شخصیت 71.7 درصد از اساتید و60.0 درصد ازکارکنان مسخ شخصیت بالایی داشتند.از نظر موفقیت فردی 56.7 اساتید در سطح پائینی قرار داشتند و درکارکنان 86 درصد در سطح پائینی قرار داشتند.شاخص فرسودگی شغلی دربین ماماها و پرستاران نسبت به اساتید و پزشکان بیشتر بود.
از نظر ویژگی های دموگرافیک،مرتبه علمی هم در کارکنان وهم در اساتید،تعداد فرزندان و نوع شغل در کارکنان اختلاف نمره فرسودگی شغلی معنی داری داشتند.بین فرسودگی شغلی وسن ارتباط معنی داری مشاهده نشد.در ارتباط با عوامل مرتبط با فرسودگی شغلی، عامل بارکاری در کارکنان با امتیاز (15.0) و در اعضای هیات علمی با امتیاز(12.6) بالاترین امتیاز، ارتباط مستقیم و معنی داری با نمره فرسودگی شغلی داشت.عامل ارتباط در کارکنان با امتیاز(12.7) و در اعضای هیات علمی با امتیاز(11.8)بالاترین امتیاز،ارتباط معکوس و معنی داری با نمره فرسودگی شغلی داشت.
با توجه به یافته های پژوهش که بیانگر فرسودگی شغلی در کارکنان و اعضای هیئت علمی می باشد،شایسته است مسئولین امور با مورد توجه قرار دادن مهم ترین عوامل مرتبط با فرسودگی شغلی شناسایی شده در این مطالعه، شرایطی فراهم آورند تا با افزایش آزادي ابراز عقيده ، آزادی عمل در مسئولیت، استقبال از پيشنهادات و نظرات اعضای هیئت علمی و کارکنان در تصميمگيريها، بهبود برنامه نظام نوبت کاری در میان پرستاران، افزایش حمایت سرپرستان و همکاران از پرستاران، افزایش تعداد پرستار و ماما نسبت به بیماران و کاهش بار کاری و ساعات کاری، تنظیم برنامه های تفریحی و برگزاری کارگاه های آموزشی روش های مقابله با استرس و تنش های روانی فرسودگی شغلی را کاهش دهند و از اثرات مخرب آن پیشگیری نمایند.دکتر فرین تاتاری دکترای تخصصی آموزش پزشکی
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور
واحد ترجمان دانش معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علوم پزشکی نیشابور