گفتوگو با دکتر شیما مهرآبادی، متخصص فیزیولوژی و فوقدکترای سرطانهای دستگاه گوارش و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور، به مناسبت هفته جهانی سلامت مردان
چرا استرس مزمن یکی از مهمترین تهدیدهای سلامت مردان محسوب میشود؟
وقتی از سلامت مردان صحبت میکنیم، در واقع درباره ظرفیت بدن برای مقابله با فشارهای جسمی و روانی سخن میگوییم. متأسفانه سبک زندگی امروز مردان را در معرض سه عامل مهم آسیبرسان یعنی استرس مزمن، کمخوابی و بیتحرکی قرار داده است. از دیدگاه فیزیولوژی، این عوامل میتوانند تعادل طبیعی سیستمهای تنظیمکننده بدن را برهم بزنند و زمینهساز بسیاری از بیماریهای مزمن شوند.
استرس چگونه بر هورمونهای مردانه تأثیر میگذارد؟
زمانی که فرد برای مدت طولانی تحت فشارهای روانی قرار میگیرد، محور هیپوتالاموس-هیپوفیز-آدرنال (HPA) بهطور مداوم فعال میماند و هورمون کورتیزول در سطح بالاتری ترشح میشود. افزایش مزمن کورتیزول علاوه بر بالا بردن فشار خون و افزایش خطر بیماریهای قلبیعروقی، تولید تستوسترون را نیز کاهش میدهد. تستوسترون تنها یک هورمون جنسی نیست، بلکه نقش مهمی در حفظ انرژی، قدرت عضلانی، خلقوخو، تمرکز ذهنی و سلامت عمومی مردان ایفا میکند.
استرس مزمن چه تأثیری بر باروری مردان دارد؟
بسیاری از مردان تصور میکنند استرس صرفاً یک مسئله روانی است، در حالی که استرس مزمن میتواند محیطی نامطلوب در بدن ایجاد کند و بهطور مستقیم بر سلامت باروری تأثیر بگذارد. افزایش کورتیزول موجب اختلال در عملکرد هورمونهای جنسی و کاهش فرآیند تولید اسپرم میشود. از سوی دیگر، استرس مزمن با افزایش استرس اکسیداتیو و تولید رادیکالهای آزاد، به ساختار DNA اسپرمها آسیب میرساند. نتیجه این فرآیند کاهش تعداد اسپرم، افت تحرک و کاهش کیفیت آن است؛ مسئلهای که گاهی زمانی آشکار میشود که زوجین با مشکلات ناباروری مواجه شدهاند.
افزایش توده چربی بدن چگونه بر سلامت مردان تاثیر می گذارد؟
از منظر فیزیولوژی، بافت چربی، بخصوص چربی متراکم تجمعیافته در ناحیه شکم یک بافت فعال متابولیکی است و نباید آن را صرفاً یک مسئله ظاهری تلقی کرد. چربی احشایی بهطور مداوم مواد التهابی تولید میکند که میتوانند حساسیت بدن به انسولین را کاهش دهند و زمینهساز دیابت و سایر اختلالات متابولیک شوند. همچنین این بافت با تبدیل تستوسترون به استروژن، تعادل هورمونی مردان را برهم میزند و خطر ابتلا به بیماریهای قلبیعروقی را افزایش میدهد.
چرا خواب باکیفیت برای سلامت مردان اهمیت دارد؟
خواب، مهمترین دوره بازسازی و ترمیم بدن محسوب میشود. در طول خواب، تنظیم هورمونها، ترمیم بافتها، تثبیت حافظه و عملکرد شناختی و همچنین بازیابی تعادل متابولیک انجام میشود. کمبود خواب یا خواب بیکیفیت میتواند موجب افزایش سطح کورتیزول، کاهش تستوسترون و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی شود. به همین دلیل خواب کافی و باکیفیت یکی از پایههای اصلی حفظ سلامت مردان به شمار میرود.
فعالیت بدنی چه نقشی در حفظ سلامت مردان ایفا میکند؟
فعالیت بدنی منظم، بهویژه تمرینات مقاومتی و قدرتی، یکی از مؤثرترین ابزارهای فیزیولوژیک برای حفظ سلامت مردان است. ورزش علاوه بر کمک به حفظ توده عضلانی و افزایش توان جسمی، حساسیت به انسولین را بهبود میبخشد، التهاب مزمن را کاهش میدهد و عملکرد طبیعی محورهای هورمونی را تقویت میکند. همچنین فعالیت بدنی منظم میتواند بسیاری از پیامدهای ناشی از استرس و کمتحرکی را خنثی کند.
مردان به چه علائم هشداردهندهای باید توجه کنند؟
خستگی مداوم، کاهش تمرکز، افت عملکرد جسمی، اختلالات خواب، کاهش انگیزه و تغییر در عملکرد جنسی از جمله علائمی هستند که نباید صرفاً به افزایش سن یا فشارهای روزمره نسبت داده شوند. این نشانهها میتوانند بیانگر اختلال در تعادل هورمونی، متابولیک یا عصبی باشند و فرصتی ارزشمند برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری از بروز مشکلات جدیتر فراهم کنند.
برای حفظ سلامت مردان چه اقداماتی ضروری است؟
ارتقای سلامت مردان بیش از آنکه به مداخلات پیچیده وابسته باشد، به اصلاح سبک زندگی و بازگرداندن تعادل سیستمهای تنظیمی بدن نیاز دارد. خواب کافی و باکیفیت، فعالیت بدنی منظم، مدیریت استرس و توجه به علائم هشداردهنده بدن، سه رکن اصلی حفظ سلامت هستند. هرچه عوامل مختلکننده این تعادل زودتر شناسایی و اصلاح شوند، توانایی بدن برای حفظ انرژی، سلامت قلب، باروری و عملکرد شناختی نیز افزایش خواهد یافت.در نهایت، سلامت مردان حاصل عملکرد هماهنگ سیستمهای عصبی، هورمونی و متابولیک است و توجه به این ابعاد میتواند نقش مهمی در پیشگیری از بیماریها و ارتقای کیفیت زندگی ایفا کند.