چند تعریف از علم سنجی(Scientometrics)
- مطالعه کمی و ریاضی علم و فناوری
- مطالعه اندازهگیری پیشرفتهای علم و فناوری
- دانش اندازهگیری علم- یافتههای پژوهشی در مورد جنبههای کمی و ویژگیهای علم
- بررسی جنبههای کمی علم به عنوان یک رشته یا یک فعالیت اقتصادی
اهداف
علمسنجی در صدد است تا چهار عامل مهم در فرآیند پژوهش؛
۱- نویسندگان(سابقه کاری و وابستگی سازمانی پژوهشگران و نویسندگان)
۲- آثار (اعم از مقاله، کتاب یا پروانه ثبت اختراع)
۳ـ منابع و مآخذ آثار
۴ـ استنادهای داده شده به هر اثر از سوی سایر آثار را به صورت جداگانه و یا به صورت ترکیبی بررسی و ارزیابی نماید.
پژوهشگران علم سنجی پیوسته تلاش میکنند تا کیفیتها را به صورت کمیتهایی نشان دهند که بیانگر آن کیفیت باشد. این معیارهای کمّی در علم سنجی با عنوان“شاخص” شناخته میشوند.
شاخصهای علمسنجی
۱- ضریب تأثیر مجلاتIF
۲- شاخص فوریت(Immediacy Index)
۳- شاخص اچ (H-Index)
۴- نیمه عمر استناد (Cited Half – Life)
۵- شاخص مقالات داغ (Hot paper)
۶- شاخص جی G-index
7- ارزش متیو (Mathew Value)
8- ضریب جامع ارزشی
۹- شاخص y-index
10- شاخص اسنیپ SNIP
11- شاخص استنادی
۱۲- میانگین تاثیر مقاله Article Influence
13- نیم عمر متون یا کهنگی متون
شاخص نیمه عمر متون یا کهنگی متون
شاخص نیم عمر نقش زمان را در بهرهوری از اطلاعات روشن میکند و نشان میدهد که با گذشت زمان از میزان سودمندی مقالات و کتابها کم میشود.
نیمه عمر استناد یا نیمه عمر ارجاعات، تعداد سالهایی از سال ارزیابی است که باید به عقب برگشت تا شاهد ۵۰% کل ارجاعات به مجله در سال مورد ارزیابی باشیم.
وقتی مقالههای یک مجله ارزش خود را برای ارجاعات زود از دست بدهند(مقالهها سطحی باشند)، تنها به مقالههای جدید مجله ارجاع داده میشود و این موضوع باعث میشود که نیمه عمر ارجاعات به مجله کاهش یابد.
هرچه نیمه عمر ارجاعات به مجله بیشتر باشد نشان میدهد که ارزش مقالههای مجله در طول زمان بیشتر حفظ شده است و هنوز مورد ارجاع قرار میگیرند. در نتیجه هر چه نیمه عمر ارجاعات به یک مجله بیشتر باشد ارزش مجله بالاتر میرود.
شاخص فوریت(Immediacy Index)
فرمول شاخص فوریت، در پایان هر سال به منظور تعیین سرعت استناد مقالات یک مجله استفاده میشود، میزان استنادات یک مجله مشخص در سال آخر تقسیم بر تعداد مقالات منتشر شده در این مجله در طی همان سال است.
ارزش متیو (Mathew Value)
یکی از شاخصهای جدید علمسنجی که در واقع شکل اصلاح شده ضریب تأثیر است و آن را در یک دوره پنجساله و در موضوعی خاص محاسبه میکند.
نحوه محاسبه آن تقسیم تعداد استنادها به مقالههای یک مجله در یک دوره پنج ساله بر تعداد مقالههای همان مجله در همان دوره زمانی است، که عدد حاصل را با همین نسبتها در کل حوزه مورد پژوهش اندازهگیری مینماید.
شاخص جی (G-index)
این شاخص برای اندازهگیری کمی برونداد علمی پژوهشگران پیشنهاد شده است. اگر برای اصلاح و بهبود شاخصH شاخص G پیشنهاد شد، یکی از مهمترین ایرادهای شاخصH این است که هر چند در امتیاز دهی به مجموعه فعالیتهای علمی یک پژوهشگر، مجله، دانشگاه و کشور کم استناد بودن یک مقاله بر رتبه آن تاثیر ندارد اما به همان نسبت این شاخص به مقالههای پر استناد بیاعتنا است و این مقالات بر شاخص H پژوهشگر تاثیر قابل توجهی ندارد.
شاخصG با استفاده از مجذور تعداد مقالات و مقایسه آن با مجموع استنادها در محاسبات در واقع مقالههای پر استناد یک پژوهشگر را برجستهتر میکند. این شاخص با استفاده از ضرایب خود سعی دارد تا از تاثیر مقالههای پر استناد و کم استناد بر نتیجهگیری بکاهد و این نقص شاخصH را برطرف کند.با توجه به دقت در نحوه محاسبه G-index متوجه خواهید شد که میزان G-index هیچ وقت کمتر از H-index نخواهد بود.
شاخص مقالات داغ (Hot paper)
مقالاتی که خیلی سریع نسبت به مقالات مشابه در همان حوزه موضوعی و در همان بازه زمانی استناد دریافت میکنند به عنوان مقالات داغ شناخته میشوند. انتشارات دو سال اخیر در بازه ۲ماه اخیر مورد بررسی قرار میگیرد و انتشاراتی که در این بازه زمانی ۲ ماهه بیشترین استناد را گرفته است و در %0.1 مقالات دارای استناد قرار گرفته باشد.
شاخص اچ یا هرش ایندکس (h- index) یکی از شاخصهای جدید علم سنجی است که تأثیر علمی یک پژوهشگر را مشخص میکند. اچ ایندکس شاخصی عددی است که به لحاظ سادگی، سهولت کاربرد و داشتن مزایای متعدد در دستیابی به یک عدد معین نسبت به سایر روشها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. و همچنین با توجه به رقابت فزاینده در دنیای علم و نیاز به ارزیابی دقیقتر پژوهشها، اچ ایندکس به عنوان یک معیار محبوب و قابل اعتماد شناخته شده است.
شاخصh- index به این پرسش پاسخ میدهد که هر یک از پژوهشگران به تنهایی چه نقشی در پیشبرد و گسترش مرزهای علوم در حوزههای مختلف دانش بشری دارند. این شاخص تنها مقالاتی را شامل میشود که تعداد استناد به هر یک از آنها برابر با H یا بیشتر است بنابراین شاخص متعادلی است.
شاخص(y-index)شاخص وای سعی دارد با در نظر گرفتن کیفیت و کمیت به صورت همزمان، نقاط ضعف شاخصهای دیگر را برطرف کند. به این منظور از IF به عنوان شاخص کمی و از رتبه فرد یا مجله یا پایگاه RP به عنوان ضریب ارزش یا شاخص کیفی استفاده میکند.
از نظر برخی افراد ضریب تأثیر (IF) نمیتواند تاثیر واقعی مجلات را نشان دهد زیرا برخی از مجلات کم حجمتر هستند و تعداد مقالات کمتری را در سال منتشر میکنند. برای رفع نواقصی از این دست که به حوزه علم سنجی وارد است،معیارهای دیگری پیشنهاد شده است مانند:
۱- ضریب تأثیر برابر
۲- ضریب مرور
۳- شاخص مرور
۴- ضریب اعتبار
۵- شاخص تعامل
۶- شاخص انتشارات
۷- ضریب تأثیر وزنی
۸- مقیاس وزن نفوذ
نکته: تمامی این شاخصها به طور مستقیم با غیر مستقیم براساس تعداد استنادها است.
ابعاد مثبت و منفی ضریب تأثیر
استفاده درست از ضریب تأثیر مستلزم آگاهی از نواقص و محدودیتهای آن است.- ضریب تأثیر به عنوان یک ابزار کنترل کتاب شناختی، قدرت توجیهی محدودی دارد.- ضریب تأثیر یک شاخص غیرمستقیم در سنجش کیفیت پژوهش است و برای نتایج دقیقتر باید در کنار ابزارهای سنجش مکمل و توجه به ابعاد کیفی به کار رود.